অসমীয়া   বাংলা   बोड़ो   डोगरी   ગુજરાતી   ಕನ್ನಡ   كأشُر   कोंकणी   संथाली   মনিপুরি   नेपाली   ଓରିୟା   ਪੰਜਾਬੀ   संस्कृत   தமிழ்  తెలుగు   ردو

ଯୋଗର ଇତିହାସ

ଯୋଗର ଇତିହାସ

ଯୋଗ

ଆଜିକାଲି ଯୋଗ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ବିଜ୍ଞାନ ପରିବର୍ଭେ ଶାରୀରିକ ବ୍ୟାୟାମ ଭାବେ ଅଧିକ ଆଦୃତ ହୋଇଛି

ଯୋଗ ଏକ ଚିରନ୍ତନ ବିଜ୍ଞାନ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବଦଗୀତା  ଯୋଗକୁ ଅବ୍ୟୟ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରେ – ଇମଂ ବିବସ୍ଵତେ ଯୋଗଂ: ପ୍ରୋକ୍ତବାନହମବ୍ୟୟମ । (ଗୀତା) ଯୋଗର ଇତିହାସ ମାନବର ଇତିହାସଠାରୁ ଅର୍ବାଚୀନ ନୁହେଁ । ଭାରତଭୂମିରେ ଯୋଗ ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟ ପରଂପରାରେ ବହୁ ପୁରାତନ କାଳରୁ ପ୍ରଚଳିତ ହୋଇ ଆସିଛି । ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ମହର୍ଷି ପତଞ୍ଜଳି ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଲିପିବଦ୍ଧ କରି 'ଯୋଗସୁତ୍ର ନାମକ ଗ୍ରନ୍ଥ ଦ୍ଵାରା ଯୋଗକୁ ଲୋକାର୍ପଣ କରିଥିଲେ । ତେବେ ପରମ୍ପରା ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କୁ ଯୋଗର ଜ୍ଞାତା ରୂପରେ ଚିତ୍ରଣ କରିଥାଏ । କପିଳ ସାଂଖ୍ୟସୁତ୍ର ପ୍ରଣେତା । ସେ ଯୋଗଶାସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନୀ ନିଶ୍ଚୟ, କିନ୍ତୁ ସେ ଯୋଗଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରଣୟନ କରି ନାହାନ୍ତି । ତେଣୁ ମହର୍ଷି ପତଞ୍ଜଳି ହିଁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବେ ସଂସାରରେ ଯୋଗର ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲେ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରିବା ବିଧେୟ । ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ଯୋଗର ଅସ୍ତିତ୍ଵ : - ପ୍ରାୟ ପାଞ୍ଚହଜାରରୁ ଅଧିକ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ବୈଦିକ କାଳରେ ଯୋଗର ଅସ୍ତିତ୍ଵ ଥିବାର ବହୁ ପ୍ରମାଣ ମିଳେ । ଋଗ୍ ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମ ବେଦ ଓ ଅଥର୍ବ ବେଦରେ 'ଯୋଗ ଶବ୍ଦ ଓ ଯୋଗ ବିଷୟରେ ବହୁଳ ଉଲ୍ଲେଖ ଦେଖାଯାଏ । ଏହା ବ୍ୟତୀତ 'ପ୍ରାଣ ଏବଂ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ବିଷୟରେ ବିଶେଷ ବିବରଣ ମିଳିଥାଏ । ପ୍ରାଣକୁ ଆୟତ୍ତ କଲେ ମାନବ ସୁଖୀ ହୁଏ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ । କହିବା ବାହୁଲ୍ୟ ଯେ ପ୍ରାଣ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଯୋଗର ଏକ ମହତ୍ତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଭାବ । ମହେଞ୍ଜେଦାରୋହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ଅବଶେଷରୁ ମଧ୍ୟ ଯୋଗର ଅସ୍ତିତ୍ଵର ପ୍ରମାଣ ମିଳେ । ଏହି ସଭ୍ୟତା ଯେ ବୈଦିକ ସଭ୍ୟତା ଥିଲା ଏଥିରେ ପ୍ରାୟ ସବୁ ବିଦ୍ଵାନ୍ ସହମତ । ଉପନିଷଦ୍ କାଳରେ (୨୦୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ।-୧୨୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ) ଯୋଗର ବିଶେଷ ପ୍ରସାର ହୋଇ ସାରିଥିଲା । ଏଗାରଟି ପ୍ରାଚୀନ ଉପନିଷଦରେ ଯୋଗର ବିଭିନ୍ନ ବିଭାବ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଥିବା ଦେଖାଯାଏ । ଅନ୍ୟତମ ମହତ୍ତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପନିଷଦ୍ ‘କଠୋପନିଷଦ୍’ରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ (ମନ)ର ନିଶ୍ଚଳତାକୁ ଯୋଗ (ତାଂ ଯୋଗମିତି ମନ୍ୟନ୍ତେ ସ୍ଥିରାମିନ୍ଦ୍ରିୟଧାରଣାମ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି ଯାହାକୁ ପତଞ୍ଜଳି 'ଚିତ୍ତବୃଭିନିରୋଧୀ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରିଛନ୍ତି । କଠୋପନିଷଦରେ ମଧ୍ୟ ନାଡ଼ି ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ଓ କୁହାଯାଇଛି ‘ଶତଂ ଚୈକା ଚ ହୃଦୟସ୍ୟ ନାଡ଼୍ୟଃ' ଅର୍ଥାତ୍ ହୃଦୟରେ ନାଡ଼ିର ସଂଖ୍ୟା ଶହେ ଏକ । ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ  କେବଳ ଗୋଟିଏ ନାଡ଼ି ହିଁ   ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ । ଅନ୍ୟ ସବୁ ନାଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁ ପଥକୁ ଟାଣି ନେଇଥାଆନ୍ତି । ଶ୍ଵେତାଶ୍ଵତର ଉପନିଷଦରେ ଯୋଗ ନିମନ୍ତେ ଉପଯୁକ୍ତ ସ୍ଥାନ, ଉପଯୁକ୍ତ ଆସନ, ଯୋଗମାର୍ଗରେ ଅଗ୍ରସର ହେଉଥିବା ଯୋଗୀର ଯୋଗସିଦ୍ଧିର ଲକ୍ଷଣ ଇତ୍ୟାଦିର ବିବରଣ ମିଳେ । ମାଣ୍ଡୁକ୍ୟ ଉପନିଷଦରେ ଓଁକାରର ବିଶେଷ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି । ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଉପନିଷଦ୍ ରେ ପ୍ରାଣର ମହତ୍ତ୍ଵ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।

ମହର୍ଷି ପତଞ୍ଜଳି ଓ ଯୋଗସୁତ୍ର

ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଯୋଗଶାସ୍ତ୍ରର ବିଧିବଦ୍ଧ ପ୍ରଣୟନ ମହର୍ଷି ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ଦ୍ଵାରା କରାଯାଇଥିଲା । ତାଙ୍କ ରଚିତ ଗ୍ରନ୍ଥର ନାମ 'ଯୋଗସୂତ୍ର । ସୂତ୍ରାକାରରେ ଲେଖାଯାଇଥିବା ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥଟି 'ଯୋଗୀର ଭିତ୍ତିଗ୍ରନ୍ଥ । ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ଏହା ଉପରେ ଠିଆ ହେଲା ବିଶାଳ ଯୋଗସାହିତ୍ୟ । ଧୀରେଧୀରେ ଏହାକୁ ଆଧାର କରି ତଥା ଏହାର ଏକଦେଶକୁ ଆଧାର କରି ବିଭିନ୍ନ ସଂପ୍ରଦାୟ ବିକଶିତ ହେଲା । ଯୋଗସୁତ୍ର ଚାରୋଟି ପାଦରେ ବିଭକ୍ତ । ଏଥିରେ ସୂତ୍ରସଂଖ୍ୟା ୧୯୫ । ଏହା 'ଯୋଗ’ର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରାମାଣିକ ଗ୍ରନ୍ଥ । ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଯୋଗ ଜ୍ଞାନର ଅସ୍ତିତ୍ଵ ରହିଥିବା ସ୍ୱୟଂ ପତଞ୍ଜଳି ହିଁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି । ଯୋଗସୂତ୍ରର ପ୍ରଥମ ସୂତ୍ରରେ ସେ ଲେଖିଛନ୍ତି । 'ଅଥ ଯୋଗାନୁଶାସନମ୍' । ଅନୁଶାସନ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ‘ଶିଷ୍ଟସ୍ୟ ଶାସନମ୍' ଅର୍ଥାତ୍ ପୂର୍ବେ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଥିବା ଜ୍ଞାନର ପୁନରୁପଦେଶ ।

ରାମାୟଣ ଓ ମହାଭାରତ (ଇତିହାସଗ୍ରନ୍ଥ) କାଳରେ ଯୋଗ

ରାମାୟଣ ଓ ମହାଭାରତ (ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୫୦୦ ବା ତତଃ ପୂର୍ବ) ସମୟକୁ ଯୋଗ ଅତି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇସାରିଲାଣି । ଭଗବଦଗୀତା ଏହି କାଳର ରଚନା । ଏଥିରେ ଯୋଗବିଷୟରେ ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣନା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ସଞ୍ଜୟ ବହୁଦୂରରୁ ଯୁଦ୍ଧର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିପାରୁଥିଲେ ଓ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରୁଥିଲେ । ଏହା 'ଦୂରଦୃଷ୍ଟି' ନାମକ ଯୋଗସିଦ୍ଧି | ଅର୍ଜୁନ ଭଗବାନ୍‌ଙ୍କର ବିଶ୍ଵରୂପ ଦର୍ଶନ କରିବା ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଏକ ଯୋଗସିଦ୍ଧି । ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧରେ ପୁତ୍ରର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗ (ସମାଧି) ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଥିଲେ ଓ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି । ରାମାୟଣରେ ହନୁମାନ୍ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ ଅତି ବୃହତ୍ ହେଇଯାଇପାରୁଥିଲେ । ଏ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ ‘ଅଣିମା' ଓ 'ମହିମା' ନାମକ ଦୁଇଟି ଯୋଗସିଦ୍ଧି । ରାମାୟଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି ଯେ ଅଗସ୍ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ପଶୁପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଶତ୍ରୁତା ନଥିଲା । ଏହା ଅଗସ୍ତନ୍ୟଙ୍କର ଅହିଂସା ପ୍ରତିଷ୍ଠାହାରା ସମ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା (ଅହିଂସାପ୍ରତିଷ୍କାୟାଂ ତତ୍ସନ୍ନିଧୌ ବୈରତ୍ୟାଗଃ - ଯୋଗସୂତ୍ର) ଏହି ସମସ୍ତ ଉଲ୍ଲେଖରୁ ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ ଯେ ରାମାୟଣ ଓ ମହାଭାରତ କାଳପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯୋଗ ଅତି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇସାରିଥିଲା ।

ପୁରାଣକାଳ ଓ ଅର୍ବାଚୀନ ଉପନିଷଦ୍ କାଳରେ ଯୋଗ

ଏହା ଖ୍ରୀଷ୍ଟଜନ୍ମର ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳ ଅଟେ ଓ ବହୁଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ । ଏହି ସମୟରେ ରଚିତ ଗ୍ରନ୍ଥମାନଙ୍କରେ । ଅଥାତ୍ ବିଭିନ୍ନ ପୁରାଣମାନଙ୍କରେ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ବାଚୀନ ଉପନିଷଦମାନଙ୍କରେ ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ମୁଦ୍ରା, ବନ୍ଧ ଇତ୍ୟାଦିର ବିଶେଷ ବର୍ଣ୍ଣନା ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ସମୟ ବେଳକୁ ହଠଯୋଗର ପ୍ରସାର ହେଇସାରିଲାଣି । ମଧ୍ୟକାଳରେ ଯୋଗ

ମଧ୍ୟକାଳରେ ହଠଯୋଗର ପ୍ରସାର ବିଶେଷ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା । ଏଥିରେ ନାଥ ସଂପ୍ରଦାୟର ବିଶେଷ ଭୂମିକା ରହିଥିଲା । ସ୍ଵାମୀ ଗୋରଖନାଥ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅନୁଗାମୀମାନେ ହଠଯୋଗର ବିଶେଷ ପ୍ରସାର କରିଥିଲେ । ସ୍ଵାମୀ ସ୍ଵାମୀରାମ ଓ ଯୋଗୀ ଘେରଣ୍ଡ ହଠଯୋଗର ପୁସ୍ତକମାନ ପ୍ରଣୟନ କରିଥିଲେ । ହଠଯୋଗରେ ଶରୀର ଉପରେ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ଵ ଆରୋପ କରାଗଲା, କିନ୍ତୁ ଚିତ୍ତବୃଭିନିରୋଧ ବା ସମାଧି ଏହାର ଅନ୍ତିମ ସୋପାନ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରାଗଲା। (କେବଳ ରାଜଯୋଗାୟ ହଠଯୋଗୋ ପଦିଶ୍ୟତେ - ହଠଯୋଗପ୍ରଦୀପିକା) ।

ଆଧୁନିକ କାଳ ଓ ଯୋଗ

ଆଧୁନିକ କାଳରେ ରାମକୃଷ୍ଣ ପରମହଂସ, ଶ୍ରୀ ଅରବିନ୍ଦ, ସ୍ଵାମୀ ବିବେକାନନ୍ଦ, ସ୍ଵାମୀ ଶିବାନନ୍ଦ ସରସ୍ୱତୀ, ମାତା ଆନନ୍ଦମୟୀ ପ୍ରମୁଖ ମହାଯୋଗୀଙ୍କର ଆବିର୍ଭାବ ହୋଇଥିଲା ।

ବିଗତ କେତେ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗ ଭାରତର ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ଵରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଛି ; କିନ୍ତୁ ଏକ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ବିଜ୍ଞାନ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଏକ ଶାରୀରିକ ବ୍ୟାୟାମ ଭାବେ ଅଧିକ ଆଦୃତ ହୋଇଛି । ଏହାର ବ୍ୟବସାୟୀକରଣ ହେଉଥିବା ଯୋଗୁ ଗ୍ରାହକଙ୍କୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଯୋଗରେ ଅପମିଶ୍ରଣ ହେଉଥିବା ଦେଖାଯାଉଛି । ଏଥିପ୍ରତି ଅଧିକାଧୁକ ଦୃଷ୍ଟି ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ । ଯୋଗର ବିକାଶ ସ୍ଥାନରେ ହୁଏତ ଯୋଗର ବିନାଶ ହେଇପାରେ ।

ସଂଗୃହିତ: ଡ. ଇନ୍ଦୁଲତା ଦାସ



© 2006–2019 C–DAC.All content appearing on the vikaspedia portal is through collaborative effort of vikaspedia and its partners.We encourage you to use and share the content in a respectful and fair manner. Please leave all source links intact and adhere to applicable copyright and intellectual property guidelines and laws.
English to Hindi Transliterate